بابراهيم * ( مُصَلًّى ) * موضع نماز و يا عطف است بر مقدر كه عامل * ( إِذْ ) * است اى ( اذكروا و اتخذوا ) يا اعتراض است معطوف بر مضمر و تقدير اينكه توبوا اليه و اتخذوا يعنى باز گرديد به آن خانه و فرا گيريد مقام ابراهيم را نمازگاه خود مراد نماز طواف است و متعين است كه در مقام ابراهيم عليه السّلام گذرانه نه در غير آن مگر در حالت ضرورت و مقام ابراهيم عليه السّلام حجريست وضع كرده شده كه اثر قدمهاى مبارك آن حضرت بر آن است و يا موضع حجريست كه ابراهيم عليه السّلام در حين دعوت مردمان به حج بر بالاى آن ايستاده بوده و ندا كرده و يا بر بالاى آن برآمده رفع بناى بيت ميفرمود و در روايت آمده كه روزى رسول صلَّى اللَّه عليه و آله بمقام ابراهيم آمد و فرمود هذا مقام ابراهيم گفتند يا رسول اللَّه أ فلا تتخذ مصلى فرمود به اين مأمور نشده‌ام هنوز آفتاب غروب نكرده بود كه اين آيه نازل شد و مراد به اين امر است به دو ركعت نماز طواف در آن مقام و اين مرويست از ائمه هدى عليه السّلام و فقهاى ما به اين استدلال كرده‌اند بر آنكه نماز طواف فريضه است چه حق سبحانه به اين امر فرموده و ظاهر امر مقتضى وجوب است و باتفاق در مقام ابراهيم غير از صلاة طواف نماز ديگر واجب نيست پس اين نماز واجب باشد و بعضى از عامه بر استحباب آن رفته‌اند چنان كه بيايد و اين خلاف ظاهر است و مخالف مذهب حق از جابر روايتست كه چون رسول صلَّى اللَّه عليه و آله از طواف حج فارغ شد متوجه مقام ابراهيم شد و دو ركعت نماز آنجا بگذارد و اين آيه تلاوت فرمود كه * ( وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى ) * و گويند مراد بمقام ابراهيم همهء حرم است و نزد بعضى ديگر مواقف حج است و اتخاذ آن براى مصلى باينست كه در او دعا كنند و بامور متقربه مرتكب شوند پس بنا بر اين ( عرفه ) و ( مزدلفه ) و ( منى ) نيز در اين داخل باشد و صحيح آنست كه مقام ابراهيم موضعى است كه امروز به اين اسم مشهور است و مراد باتخاذ آن اداى صلاة است در آن هم چنان كه از صادق عليه السّلام مرويست كه امر بالصلاة عند مقام ابراهيم بعد الطواف يعنى امر واقع شده به نماز كردن نزد مقام ابراهيم عليه السّلام بعد از طواف و نيز از آن حضرت سؤال كردند كه اگر شخصى طواف فريضه كند و نماز را در مقام ابراهيم فراموش كند در كجا بگذارد فرمود يصليها و لو بعد ايام ان اللَّه قال و اتخذوا من مقام ابراهيم مصلى نماز را در مقام ابراهيم بگذارد و اگر چه بعد از چند رو باشد زيرا كه حقتعالى در كريمهء * ( وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى ) * به اين امر فرموده و اين ظاهرتر است نسبت باقوال ديگر زيرا كه از اطلاق مقام ابراهيم مفهوم نميشود مگر مقام معروف كه در مسجد الحرام است و از ابى جعفر عليه السّلام روايتست كه سه سنگ از بهشت به دنيا نازل شد يكى مقام ابراهيم دوم حجر بنى اسرائيل و سيم حجر اسود و اين سنگى بود سفيدتر از كاغذ كه حقتعالى بابراهيم عليه السّلام فرستاد و ابراهيم آن را در ركن بيت اللَّه وضع فرمود و به جهت آنكه اهل خطايا مس آن ميكردند سياه گشت و در مقام دلالتى ظاهر است بر نبوت حضرت ابراهيم زيرا كه حقتعالى سنگ را در زير قدم او مانند گل گردانيد تا آن كه هر دو قدم او در آن فرو رفت و سبب اين چنان بود كه چون ابراهيم از هاجر اسماعيل آورد و ساره بر آن رشك برد